گیاهان داروئی سوباتان

تاریخ ثبت : 1391-07-20     تاریخ آخرین ویرایش : 1393-03-20    تعداد مشاهده : 7166 بار     [ مطالب سایت ]

وَلَقَد کَرَّمنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلناهُم وَ رَزَقناهُم مِنَ الطَّیِّبات ....       قرآن کریم

ما گرامی داشتیم فرزند آدم را و او را بر عرصه صحرا و امواج  دریا سوار کردیم و از خوراکیهای شفا بخش روزی دادیم ......

انسان در پیشگاه خداوند گرامی داشته شد و از روزی و خوراکیها به او داده شد تا با خوردن آن سلامتی خدادادی خود را حفظ کند و بر نیروی عقل و اندیشه خود بیفزاید تا به رسالت انسانی خود عمل کند . ماشین اسرار آمیز بدن انسان برای ادامه زندگی و تقویت روح و فکر و حفظ تندرستی به عوامل غذایی بیشماری نیازمند است که این عوامل در یک یا چند ماده غذائی جمع نشده است بلکه در وجود انوع  حیوانات ، میوه جات ، حبوبات ، سبزیجات و گیاهان بیشماری قرار داده شده که برای بدست آوردن آن ناچاریم سیرالارض کرده به فراخور نیاز خود آنها را به دست آوریم . خداوند در جای دیگری از قرآن کریم فرموده است :" درمان همه دردهایتان در روی زمین است ، بگردید و آنها را پیدا کنید ."
بسیاری از مردم جهان برای بدست آوردن نیازهای روزانه خود بر عرصه خشکیها و دریاها سوار شده و آن را به دست می آورند .ییلاق سوباتان بدلیل شرایط خاص جغرافیایی محل رشد بسیاری از گیاهان دارویی می باشد ما از شما دعوت می کنیم برای به دست آوردن صحت و سلامتی خود با کمترین هزینه به " سوباتان " بیایید و با بهرمندی از آب ، هوا ، غذا ، مناظر طبیعی و گیاهان دارویی بی نظیرش سلامتی از دست رفته خود را به دست بیاورید .
این دره در محله بیدَپِشت سوباتان کلکسیونی از گیاهان داروئی از قبیل گُلپر - خشخاش -بومادران - گزنه - پونه و چند گیاه داروئی می باشد .

 مهمترین گیاهان داروئی سوباتان عبارتند از :
1 – بالدِرقان ( گُلپَر ) : این گیاه یکی از مشهورترین گیاهان داروئی سوباتان بوده و در اکثر روستاهای اطراف خصوصاً " کَلَمَر " و " گنجخانه " می روید و یکی از منابع درآمد اهالی بومی محسوب می شود و سالانه بیش از 50 تن دانه گلپر از سوباتان به بازارها ی استانهای مجاور صادر می گردد . گلپر ضدعفونی کننده و میکروب کش قوی است و در هضم غذا موثّر بوده و ترشحات معده را زیاد می کند . خوردن مقدار کم آن موجِد وَجد و نشاط است . گُلپر سموم بدن را دفع می کند و اشتها را زیاد می کند و بهترین دارو برای معالجه هیستری (صرع )می باشد. در سوباتان و لیسار از گُلپَر به علت میکروب کش بودن جهت مبارزه با موریانه لایِ لحاف و تُشک پشمی و فرش های دستباف گذاشته می شود تا از خوردگی آنها جلو گیری شود. بوی آن مطبوع و ماندگار است . مردم لیسار گرد گلپر را بیشتر با باقلای پخته ، میوه جات ، خصوصاً همراه انگور محلّی و همچنین با مخلوط کردن با ماست و خیار و سالاد و ترشیجات و خوشبو کردن تنقّلات مصرف می کنند و از ساقه های جوان آن ترشی گلپر می سازند . یکی از سوغاتی های مهم سوباتان دانه گُلپَر می باشد . میوه های گلپر پس از رسیدن به شکل فلس های نازکی می باشد که دانه کم ضخامتی را در بردارند . این دانه ها براحتی قابل کشت بوده و بوته آن در دو سالگی به بار می نشیند . کشت چند بوته از آن در محوطه هر خانه ای در سوباتان ضمن بالا بردن میزان این محصول و خود کفائی خانواده ها ، به زیبائی و سرسبزی سوباتان نیز خواهد افزود .

این گیاه بومی به زبان محلی تالشی سو نامیده می شود و شاید یکی از دلایل نامگذاری این ییلاق روییدن زیاد سو در این مناطق باشد .

 2 – یارپوز (پونه) : همانطوریکه درخت "خرزهره" حشرات ، مخصوصاً عقرب را فراری می دهد ، پونه نیز مار را فرار می دهد . ضرب المثل " مار از پونه بدش می آید ، د رِ خانه اش سبز می شود " مویّد این موضوع است . پونه برای هضم غذا مفید است . ضدّ تشنج و مسکّن اعصاب بوده و از اسهال جلوگیری می کند .  این گیاه داروئی در اطراف جوی های روان همه چشمه های سوباتان یافت می شود . لیساریها پونه را نیز همراه ماست ، ترشیجات ، سالاد و میوه جات خصوصاً انگور محلّی مصرف می کنند . حضوردسته جات زنان و دختران جهت چیدن پونه در محل رویش این گیاه دارویی نیز به نوبه خود دیدنی و جالب است .



3 – خشخاش : نام دیگر آن شقایق ، لاله صحرایی یا لاله نعمانی است . نعمان ابن منذر یکی از حاکمان گذشه دستور داده بود از این گیاه در مقابل کاخش بکارند تا هر روز آن را ببیند . شیره آن خاصیت درمانی دارد . مسکّن قوی برای تسکین دردهاست . خوردن گُل خشک شده آن برای تسکین درد معده و روده مفید است . همچنین مالیدن عصاره خشخاش برای درمان زخم های چرکی و درمان ترک پوست و فرو بردن ورم چشم مفید است .

در اوایل خرداد هر سال ، زیبایی شگفت انگیز دشتهای شقایق سوباتان یکی از عوامل اصلی جذب گردشگران از اقصی نقاط ایران به این منطقه محسوب می شود .

4 – گزنه : برگهای آن پوشیده از خارهای گزنده است که پس از لمس ، محتویات سوز آور غده زیر آنها در پوست بدن وارد شده و ایجاد سوزش می کند . خواص درمانی زیادی دارد . قابض بودن ، رفع اسهال و تصفیه کنندگی خون از خواص آن می باشد .امّا مهمترین خاصیت آن ضد بیماری پروستات بودن آن است .در کتب قدیم جهت معالجه زخم های چرکی و عفونی و زخم های سرطانی ، خوره ای و عفونت رحم توصیه شده است .
سوباتانیها به چهار شکل از گزنه استفاده می کنند ، یا آن را خورد کرده و مانند سبزی پلو " گزنه پلو " درست کرده و با ماهی شور و کره محلّی می خورند ، یا آن را چیده و با سبزه های محلّی دیگر همچون ترشنگ و غیره تره محلی موسوم به " پَتَه " درست کرده و با غذا می خورند و یا آن را خشک کرده و جوشانده آن را می نوشند و یا اینکه پس از خشک کردن گرد آن را همراه ماست نوش جان می کنند . مردم معتقدند گزنه سوباتان مرغوبترین نوع گزنه این مناطق است و در اکثر نقاط سوباتان می روید .

5 – بومادران : گیاهی از تیره مرکبان دارای ساقه های بلند و برگهایش بسیار بریده و گلهایش خوشه ای مرکب است . ارتفاعش تا 70 سانتیمتر می رسد . رنگ گلهایش سفید یا صورتی و گلبرگهایش ریز و خوشبوست . به این گیاه علف هزار برگ نیز می گویند . عربها به آن " زهرة القندیل " می گویند . خواص داروئی زیادی دارد : اروپائیها از آن به عنوان تب بر ، نیرو بخش و ضد تشنّج استفاده می کنند .امّا در ایران اغلب برای درمان بواسیر و تب های نوبه ای خفیف بکار می رود . بومادران زیاد کننده ادار و بادشکن است . (  فرهنگ معین ج 1ص 606)

جوشانده سر شاخه های آن عادت ماهانه زنان را باز و زایمان را آسان می سازد . سنگ های کلیه و مثانه را دفع می کند . اگر ضماد بومادران را روی محل نیش مار و عقرب بگذارند ، فوراً درد آن را ساکت می کند .
 6– بولاغ اوتی : دارای یُد و آهن و فسفر می باشد . مقدار زیادی ویتامین ث داشته و ادرار را زیاد می کند . این گیاه مهیّج است و از بیماری قند (دیابت) و امراض جلدی جلو کیری می کند . بولاغ اوتی خوراک پهلوانان قدیم ایران بوده است . مانند پنی سیلین امراض عفونی را درمان می کند . برای بیماری غمباد ، قند و سرطان مفید است . اکسیر جوانی است و طول عمر را بیشتر می کند . جهانگردانی که در زمان هخامنشیان به ایران آمده اند در سفر نامه خود می نویسند : داریوش بزرگ و لشکریانش غذایی ساده دارند و با هر لقمه از غذای خود کمی " بولاغ اوتی " میل می کنند . همگی سالم هستند و جای بسی تعجّب است که با این غذای ساده بسیار شجاع و نیرومند هستند . این گیاه داروئی در اطراف جوی های روان همه چشمه های سوباتان و همه زمینهای باتلاقی یافت می شود .

7– سیب کال : معالج اسهال ، تقویت کننده فکر و زیاد کننده بُزاق است . این میوه داروئی جنگلی بوده و در میان درختچه های پارک طبیعی " آلچالق" و جنگلهای اطراف روستای " کَلَمَر" یافت می شود .

 8 – ازگیل کوهی : سینه را نرم می کند ، عطش را فرو می نشاند و ضد صفراست . مهمترین خاصیت میوه ازگیل قابض بودن آن است و برای معالجه اسهال خونی خورده می شود . ازگیل کوهی در منطقه پارک طبیعی آلچالق و پایین تر از آن علی الخصوص اطراف روستای کَلَمَر فراوان است . قلندران و درویشان قدیم چوبدستی خود را از چوب ازگیل می ساختند . این روش هنوز هم ادامه دارد . " ازگیل آغاجی " یا "فِتِرا لِس " چوپانان سوباتانی مشهور است .

 9 – کَهلیک اُتی(آويشن) : این گیاه داروئی در مناطق و ییلاقات بالادستی سوباتان و در زمینهای سنگلاخی و لابلای سخره ها می روید . جوشانده آن به همراه سایر گیاهان داروئی بیش تر مورد استفاده قرار می گیرد . دامداران بومی برای معطّر کردن کشک و پنیر از برگ آن استفاده می کنند .

 10 - علف چای (هوفاریقون) : این گیاه داروئی با ساقه های 20 الی 30 سانتی متر و گلهای زرد زینت بخش باغهای علف سوباتان است . این گیاه برای دستگاه گواارش خصوصاً کسانیکه معده درد انها ریشه عصبی دارد مفید است .هوفاریقون برای سردردهای عصبی - میگرن - تقویت اعصاب - ورم معده و کیسه صفرا مفید است . اسید معده را کاهش می دهد . برونشیت های حاد و مزمن و سرماخوردگی را از بین می برد .

11 – یِمشان (سیاه درخت) : درختچه ای از تیره عنّابهاست ، میوه این گیاه به بزرگی یک نخود و رنگ آن تیره است . از میوه آن شیره ای به نام " نرپرون " – nerprun می گیرند که مُسهلی قوی است . ( فرهنگ معین ج 2)
 
12 – چَرمَه لیوَه : چرمه لیوه واژه تالشی است و ترک زبانها به آن " غار گیلاسی" و اهالی آستارا به آن " چرمه گیله " می گویند . برگ این گیاه در حالت عادی بی بوست ولی در اثر مالش دست و جویدن بویی شبیه بوی روغن بادام تلخ دارد . طعم برگهای آن تلخ است امّا آب مقطّر برگ چرمه لیوه ضد تشنّج و درمان کننده سُرفه است و برای تنگی نفس ، سیاه سرفه ، التهاب دردناک معده و روده ، استفراغ و بی خوابی تجویز می شود . دَم کرده برگ آن برای تسکین دردهای عصبی و سیاتیک بکار می رود . ضماد آن برای رفع گرفتگی عضلات مفید است .

« در جنگلهای پایین دست سوباتان منطقه ای مملو از این درختچه دارویی وجود دارد که نام آنجا را " چرمه لیوه چول " گذاشته اند . »

13 - قارا گیله : قره گیله - سیاه گیله - قره قات و قره قاط ، همه نامهای مختلف محلی این گیاه دارویی است . درختچه های این گیاه دارویی در جنگل های تالش و در کنار دریا در میان درختچه های انار وحشی فراوان بچشم می خورد . این گیاه در پارک جنگلی و طبیعی آلچالق سوباتان نیز در میان درختچه های آلوچه فراوان است . این درخت دارای برگهای بیضوی و نوک تیز با گلهای سفید بوده و در اوایل پاییز دانه های سیاه ارغوانی آن آماده چیدن می شوند . میوه آن را می توان هم بصورت تازه و هم بصورت خشک شده مصرف کرد . دانه های قاراگیله را دم کرده و برای درمان بیماری دیابت و کاهش فشار خون مصرف می کنند . دم کرده آلبالویی رنگ این گیاه طبی برای کنترل قند خون نیز بسیار مفید است .

زبان خوراکیها . دکتر جزایری . ص 136

منابع : الف = فرهنگ معین        ب = اعجاز خوراکیها – دکتر جزایری؟
 
پژوهشگر = استاد شاپور رضاقلی پور